"Pioneiro e construtor"

"Manuel María, pioneiro e construtor principal da literatura galega, após a guerra civil, alimentou a planta desde abaixo, nun teimoso combate contra o silencio e o ocultamento de nós, da nosa personalidade colectiva, das nosas creacións, da nosa cultura, do noso idioma." Son palabras que a filóloga Pilar García Negro escribiu no epílogo de Manuel María: Literatura e nación, o libro que recolle as actas do congreso do mesmo título celebrado na Coruña no 2005.

Editado pola Universidade da Coruña e a Asociación Sociopedagóxica Galega, o volume reúne artigos de análise sobre a poesía, a narrativa, o teatro e o xornalismo do autor chairego, así como arredor da súa traxectoria vital e a súa relación cos seus amigos, ás que se engaden reflexións sobre a súa obra no seu tempo histórico. Completan o libro os poemas que lle adicaron ao poeta, nun recital celebrado no seo do congreso, Marica Campo, Bernardino Graña, María do Carme Kruckenberg e Luz Pozo Garza.

Basilio Losada salienta a "unidade esencial" da obra poética de Manuel María, que reflicte -sinala o crítico e profesor- "a evolución da lírica galega todo ao longo do século XX, dende a poesía existencial, a lírica do desacougo heideggeriano, ao neotrobadorismo, a lírica de tema relixioso, (...), e o que para min constitúe o mellor do seu labor poético, a poesía amorosa (...). E non esquezo os poemas da paisaxe, o seu canto á Terra Cha".

Manuel María non foi, -asegura Losada-, un poeta das modas do momento, senón un creador "perfectamente integrado": na súa terra, na ideoloxía política nacionalista e na fidelidade á lingua galega, cunha ética que concibiu como "servizo aos máis" e ao país e cunha dimensión popular que revela a súa "linguaxe sinxela e clara".

Xesús González debulla no libro unha comparativa entre a obra de Manuel María e a de Salvador Espriu; Marta Dacosta explica a súa definición do autor como representante do "socialrealismo de xorne nacionalista"; Aurora López lembra tres cancións que compuxo con outros tantos poemas de Manuel María; Celia Armas sitúa a poesía infantil do chairego entre a tradición e a innovación e Pilar Pallarés ocúpase dos seus primeiros poemarios, salientando Muiñeiro de Brétemas como "libro fulcral" da poesía galega, "por abrir o camiño á poesía de autores mozos na nosa posguerra, por ser un elo entre a poesía anterior ao 36 e a posterior, por ser obra iniciadora da denominada Escola da Tebra, pola reflexión metapoética (...), polo seu carácter unitario, pola intuición das que serán as liñas fundamentais no labor poético do autor".

En canto á narrativa, César C. Morán sinala que Manuel María ten "publicados contos e relatos e dúas novelas inéditas", e identifica como temas principais do autor a reivindicación do país e dos clases populares, a crítica dos "trepas" e da burocracia, o mundo rural, a evocación dun mundo que está a desaparecer e a opresión baixo a ditadura. Andrés Pociña apunta como trazos fundamentais da narrativa de Manuel María a súa atención á paisaxe, ás "xentiñas de a pé: os labregos, os humildes, os pobres, as súas familias, as mulleres, os nenos" e á "situación política de miseria económica e moral" que trouxo a sublevación militar do 36 e a ditadura.

A asociación cultural Abril de lume e ferro aborda a obra teatral de Manuel María, do que subliña que "prioriza o obxectivo de lle dar ao pobo o que necesita en cada momento" sobre a necesidade de "dar paso a un pulo modernizador" que viña doutras dramaturxias europeas, creando un "teatro popular e ao tempo reivindicativo". Pilar García Negro propón unha perspectiva semántico-intencional para ordenar a obra teatral do autor, conforme a cinco categorías: a reposición histórica, a liberdade, a materia galega, o teatro propagandístico e os paratextos: declaracións, artigos... Henrique Rabuñal analiza os primeiros autos de Manuel María no contexto do teatro galego dos 50 e 60.