Uxío Novoneyra asomado a unha fiestra da súa casa de Parada, no Courel

Hai dez anos, morría en Compostela, tras unha longa enfermidade, Uxío Novoneyra, o home que consideraba a fala como "o único sitio onde seguen vivos os antepasados, a única forma audible de supervivencia". Toda Galicia quedou mobilizada aquel día por unha singular coincidencia: ese 30 de outubro estaba convocado no Teatro Principal de Compostela un acto de homenaxe. O propio Novoneyra elixira aquel día, unha estraña coincidencia que a poeta Luz Pozo Garza interpretou como "unha acción premeditada para xuntarnos o día da súa morte". En realidade, lembra agora Elba Rei, a súa viúva, en vésperas de que a RAG celebre a Novoneyra como poeta do 2010, foi "como se estivese elixindo a data da súa morte".

Nado no Courel no 1930, Uxío Novoneyra encarnaba non só o "poeta total" -como definiron algúns críticos- senón tamén a "voz concienciadora cívica e civil", como o cualificou Manuel María, compañeiro del en lides líricas e existenciais. A súa poesía, levada e traída de libro en libro, dispersa, reconstruída e remoída, fragmentada e sutil, revelouse con forza portentosa no 1955 con Os eidos, un libro que marcaría a poesía galega na segunda metade do século. Tardaría once anos en publicar o seu segundo poemario, Elexías ao Courel (1966) e outros oito en presentar unha segunda parte de Os Eidos (1974) xunto con textos que comezaban a exercer unha influencia decisiva na súa obra, a cultura beat.

Nos anos oitenta e noventa virían títulos como Muller ao lonxe (1987), Do Courel a Compostela (1988), Poemas da doada certeza (1994) ou Camelio xaponés, xunto outros volumes de narración para nenos e o libro de conversas Os soños teimosos, unha das máis lúcidas autopoéticas que se escribisen nunca en Galicia, en conexión coa excepcional rareza de Poemas caligráficos (1979), un conxunto de textos e caligrafías editados nos Cadernos da Gadaña do colectivo Brais Pinto, ao que el estivo estreitamente unido.

Ideoloxicamente, Novoneyra evolucionou cara a un comunismo de inspiración entamente marxista, baseado na liberdade e na solidariedade. A defensa do idioma e de Galicia como nación apontoaron tamén un perfil que se movía entre a independencia e un federalismo de repúblicas ibéricas.

Como activista cultural foi un incansable recitador -contabilizaba máis de 500 recitais poéticos- que converteron nun dos poetas máis populares e admirados do país. Desde primeiros dos anos noventa, foi o director indiscutido da Asociación de Escritores en Lingua Galega (AELG), con Miguel AnxoFernán Vello como secretario. Páx. 33-34