O refuxio do contradiscurso

Para que a memoria da Segunda República, a Guerra Civil e a ditadura se espalle con máis forza na sociedade, é preciso "póla en diálogo coas cuestións sociais, políticas e teóricas que máis a concernen". E a novela pode ser "o medio máis axeitado para brindar experiencias de inmersión na memoria histórica". O profesor da Universidade de Montana John Thompson parte desta tese no seu ensaio As novelas da memoria. Trauma e representación da historia na Galiza contemporánea, (Galaxia), que presentou onte na libraría Couceiro de Santiago.

Para que sectores máis amplos da cidadanía galega se interesen polo que ocorreu, non é suficiente, segundo explica o autor no seu libro, con tentar crear unha "crónica científica e obxectiva da historia". A novela, -coa súa capacidade para "combinar xéneros, tons, estilos, voces e rexistros"-, permite ao ver de Thompson, ademais de achegar datos sobre feitos e procesos, experimentar con emocións e sentimentos, formular hipóteses e experimentar coa súa validez e, en fin, reelaborar a memoria de xeito que poida erixirse en elemento transformador da sociedade actual.

A xénero novelístico é, ademais, para Thompson, "un dos poucos espazos na sociedade onde se puido (e se pode) articular libremente a memoria da experiencia republicana, así como a memoria do trauma causado polo fascismo".

Así, o autor analiza no seu libro, en relación con varias cuestións, 43 novelas galegas que tratan da República, a guerra civil e o franquismo. Unha é a "falacia da Galiza domábel e conservadora" que o aparato de propaganda franquista propagou. O pacto de silencio da Transición favoreceu a amnesia colectiva e cuñou os mitos do "todos tivemos a culpa", salienta Thompson.

Pero as novelas actuaron como "contradiscursos á versión hexemónica", desenmascarando as falacias ao abordar a represión, os avances sociais, asociativos, tecnolóxicos... logrados antes do golpe de Estado do 36... as mentiras do "futuro cheo de paz e promesas" ao que as elites políticas apelaban na Transición... Os principais obstáculos para a recuperación da memoria son, para Thompson, a dereita política, -que se nega aínda a condenar o franquismo-, e uns medios de comunicación de masas que, segundo a dinámica das sociedades neoliberais e posmodernas, promoven a pasividade, o esquecemento do pasado, o consumismo, a frivolidade, o infantilismo, a despolitización, o individualismo...

O autor avoga por reivindicar, máis que a "recuperación da memoria", a "xustiza histórica", xa que, segundo subliña, o obxectivo é "causar na sociedade unha mudanza ideolóxica e política que comporte unha profunda democratización".

A memoria semiperdida reaparece ás veces na novela, segundo Thompson, a través do "espectro", metáfora do trauma que sempre volve ata que a inxustiza é reparada. O autor pon como exemplo, entre outros, a pantasma que en O lapis do carpinteiro de Manolo Rivas visita ao ex paseador Herbal para lembrarlle os seus crimes.

Thompson analiza tamén no seu libro os problemas da representación e transmisión da Historia. Reflexiona sobre o carácter subxectivo e selectivo da memoria, sobre a linguaxe como elemento deturpador do discurso, sobre a relación emocional de calquera autor co seu propio discurso...

Comenta, entre outras cuestións, como un autor-testemuña, de primera xeración -aqueles que viviron os feitos que contan- vaise relacionar dun modo diferente co seu texto que os autores de segunda ou terceira xeración; como na novela galega se explorou pouco a "zona gris": figuras que non representan nin o Bo absoluto nin o Mal absoluto; e como o medo ao revisionismo levou a autores a dotar as súas obras de retóricas de autenticidade a través de pegadas das experiencias traumáticas persoais: fotos, documentos, anacos de xornais... e outros instrumentos.