Hemeroteca web | RSS  RSS     Luns 10.12.2018 Actualizado 21:09
El Correo Gallego Radio Obradoiro CorreoTV Anova

Galicia Hoxe

Maré

Teólogo e ensaísta

Andrés Torres Queiruga: “A gran tarefa é unha Galicia soberana na nova configuración mundial”

A inmensa maioría dos galegos perciben a política lingüística da Xunta como unha ofensa á súa dignidade

POR MANUEL VIDAL VILLAVERDE  | 27.09.2010 
A- A+

Andrés Torres Queiruga é director da revista de pensamento cristián ‘Encrucillada’

Andrés Torres Queiruga (Aguiño, 1949) é doutor en Filosofía e Teoloxía, profesor de Filosofía da Relixión na Universidade de Santiago, membro da Real Academia Galega (RAG), desde 1980 e membro do Consello da Cultura Galega. Entre os galardóns que recibiu figuran o Premio da Crítica (1977 e 1985), Galego Egrexio de 1994, Premio Investigación Losada Diéguez 1996 e Premio Trasalba 2003. Dirixe Encrucillada. Revista Galega de Pensamento Cristián. Autor dunha extensa producións ensaística, publicou títulos como A revelación de Deus na realización do home (Galaxia, 1985), que foi traducida a diversos idiomas: castelán 1987 e italiano 1991. Actualmente, prepárase a súa tradución ao alemán e mais ao portugués. Creo en Deus Pai. O Deus de Xesús e a autonomía humana (SEPT, Vigo 1986), tamén traducida a varios idiomas; Noción, religación trascendencia. O coñecemento de Deus en Amor Ruibal e Xavier Zubiri, (ed. Barrié de la Maza.-Real Academia Galega, 1990) ou Repensar a resurrección. A diferencia cristiá na continuidade das relixións e da cultura(ed. SEPT, 2002).

 

Andres, bos días. Ti dás clase ou aulas de Filosofía da Relixión na USC. O enunciado en si, dese sintagma, semella unha contradictio in terminis, aínda que talvez, non constitúa esa contradición. E dígoo así, en función da idea que algúns temos dos dous enunciados, que inducen a pensamentos antagónicos. Podería estenderme unha migalla máis, pero creo que unha persoa como es ti, entende perfectamente esta brevísima introdución á nosa conversa. Así, Andrés, cal é a propósito do dito, a túa reflexión?

Expresas unha impresión moi –demasiado— xeneralizada nese sentido. Hai no ambiente unha contraposición abrupta entre relixión e cultura, entre razón e fe, como se fosen realidades non só distintas senón distantes e, peor, sen contacto posible. Así, nas recentes discusións acerca das supostas afirmacións de Hawkins negando a creación por Deus, moitos dan por suposto que el falaría en nome da "razón" mentres os crentes falarían só en nome da "fe", sobreentendendo que só existe un único tipo de razón e que a fe é asunto puramente irracional.

Por desgraza, o ambiente tende a aceptar iso, como algo obvio, sen se decatar de que reflicte un positivismo reseso, decimonónico, denunciado pola fenomenoloxía de Husserl e contrario á máis elemental hermenéutica. Hai moitos tipos de "razón", igual que hai moitos tipos de "fe". Todos saben que Kant falaba de razón teórica e de razón práctica; e hai a fe do carboeiro e a fe que dá as razóns en que se apoia (algo que por certo recomendada xa a Primeira Carta de san Pedro: "Estade sempre dispostos a dar razón da vosa esperanza"). Esta segunda fe é tan razoable como a científica, só que cada unha o é dun modo peculiar, específico, como o son á súa maneira a ética, a estética ou a metafísica. O equívoco nace de cando se quere medir todo co patrón da razón científica, considerando irracional todos os
demais modos.

 

Podes aclaralo un pouco máis?

Non é demasiado fácil. Poño un exemplo: un home pode estar tan seguro da fidelidade da súa muller coma do teorema de Pitágoras. Se non é un inxenuo, ten razóns suficientes ou mesmo máis ca suficientes; pero non son de tipo "científico", de laboratorio, de peso e medida; son doutra especie, porque nelas entra o indicio, a empatía, o simbólico, o compromiso vital, a coherencia global... Certo que de ordinario resultan máis discutibles, pero é xusto por seren máis profundas e máis radicalmente humanas. Esixir para elas probas "científicas", sería tan absurdo como esixir que se demostren a fidelidade ou o cariño con raios X ou cun aumento de peso. A filosofía da relixión é filosofía porque usa a razón "en función relixiosa", igual que a ética a usa "en función práctica". Tratei de explicarme a fondo no meu libro "La constitución moderna de la razón religiosa". Con máis autoridade, Husserl, atendendo a unha razón capaz de se abrir á Transcendencia, afirmou que "no infinito filosofía e teoloxía coinciden".

 

Ti es, Andrés, un teólogo crítico co "oficialismo vaticano"?

Eu intento ser crítico comigo mesmo desde o Evanxeo, acollendo as esixencias da "razón relixiosa" ante as demandas da cultura actual. Tal é o papel da teoloxía. Aí radica o criterio decisivo da miña fidelidade. Unha certa tensión coas posturas oficiais é sempre o prezo de todo pensamento que se quere vivo, tamén do teolóxico. De seu, esa tensión é algo san e mesmo necesario. Nos momentos de cambio e transición pode acadar cotas excesivas. Vivimos un tempo deses, pero, como mostrou o Vaticano II, nunca chove que non escampe. A historia da teoloxía sabe moito diso, e acaban de beatificar a Newman...

 

Lingua e relixión; nación e independencia, soños, utopías… Cal é a túa actitude…?

Buscar en cada un deses ámbitos unha comprensión da fe, coherente cos seus principios, sabendo que só resulta lexítima cando, en diálogo coa cultura, saca as consecuencias do seu fundamento no Evanxeo: a Boa Noticia dun "Deus humanísimo", cuxo único e exclusivo interese ao nos crear consiste no ben e na felicidade posible de todo home e de toda muller. Todo o que non sexa iso é irremediablemente falso e perturbador, por moi "venerable" que se presente.

 

A política lingüística do PP non é asoballadora, brutal, tentando facer do galego un idioma subsidiario do castelán, facendo táboa rasa dos nosos principias sistemas identitarios que por engádega definen a nación na que vivimos case como
exiliados?

Non a definiría así, nin creo que tal sexa a intención. Pero, si, penso que existe un desenfoque profundo, de xeito que se transmite a impresión dun goberno que, en lugar de mostrarse identificado coa lingua do seu pobo, está preocupado por defender os dereitos dun idioma oficial que, el si, conta cunha presenza ubicua e cuns medios asoballantes. Creo que o noso goberno non soubo medir o terrible impacto negativo que para el acabará tendo esta política. Porque estou seguro de que a inmensa maioría dos galegos, mesmo entre os castelán falantes, a perciben como unha ofensa á súa dignidade máis íntima. De entrada, esta ofensa, como diría Castelao, talvez "non se sinta na barriga", pero afecta de certo aos estratos máis íntimos do ser e do imaxinario colectivos. Ninguén perdoa que lle menosprecen a nai. E iso sempre se acaba pagando.

 

No teu último ensaio publicado en Galaxia –Repensar o mal: da poneroloxía á teodicea–, libro que hai que ler con moita atención, falas das orixes do binomio mal-ben etc., e que por certo non tes incluído na bibliografía que me enviaches, podes facer unha ampla pero non excesiva sinopse del?

Difícil mo pos. Hai nel un dobre interese: filosófico e teolóxico. O primeiro remite ao que considero unha contradición cultural, presente en practicamente todos os tratados: enfócase a situación moderna desde presupostos premodernos. Unha cultura xa non mítica, onde o que sucede no mundo ten sempre a causa dentro do mundo, o mal é ante todo un problema humano: crentes e ateos padecemos desgrazas e temos que morrer. Hai que empezar por un tratamento secular, para o que inventei —por certo en diálogo con Javier Muguerza, nunha mesa presidida por Aranguren– a palabra "poneroloxía (do grego ponerós, malo): tratado filosófico do mal, ¿por que hai mal no mundo? Como resposta, penso que o mal é produto inevitable da finitude, por tanto farase sentir en calquera mundo existente ou posible. Se existimos, temos que contar co mal e, queiramos ou non, encadrámolo nunha visión do mundo, nunha "fe" en sentido amplo. O problema é común, distintas son as respostas, as fes que se adoptan; e cada unha ten que dar as súas razóns e responder as súas dificultades. A "teodicea" é a resposta relixiosa (como o absurdo de Sartre é a súa resposta non-relixiosa). Neste sentido o interese teolóxico do libro consiste en mostrar que a teodicea cristiá responde ao mal desde a fe nun Deus, que é amor, perdón e liberación. Un Deus Anti-mal, sempre ao lado do pobre, do orfo e da viúva. Ao lado contra o mal inevitable, non querido por El, senón oposición inevitable causada polas contradicións nas leis da natureza ou pola impotencia e malicia da
liberdade finita.

 

Na relixión, calquera que sexa, todo é positivo para o pobo, para os pobos, aínda que polo menos moitas e moitos advirtamos aspectos negativos e gravemente condutuais?

Como en todo humano, na relixión hai de todo. Os abusos son inevitables. Pero son abusos. Non anulan sen máis a súa verdade. O que interesa, se un quere un xuízo xusto e persoalmente comprometido, é confrontarse coa súa intención xenuína. Tua res agitur: trátase de ti e do sentido da túa vida, non de polemizar co outro. No cristianismo o sentido verdadeiro da súa proposta aparece no Evanxeo e nos grandes santos, desde Francisco de Asís a Xoán XXIII. Quedar na polémica ou na denuncia dos abusos pode ser a máscara que pecha a posibilidade de ver o rostro. De novo Sartre, queixándose: "Facíame falta un Creador e dábanme un Xefe". ¿Quen llo daba? Seguro que non foi Xesús de Nazaré.

 

Relixión e ciencia son compatíbeis?

Non me cabe a menor dúbida, sempre que se respecten os dominios de cada unha, sen monopolios nin imperialismos. A relixión aprendeuna cando tivo que decatarse (Galileo, Darwin) de que a Biblia non fala de astronomía nin de evolución; non ten nin pretende competencia nese campo. Foi para a Igrexa unha dura aprendizaxe, da que todos –fóra duns poucos fundamentalistas atrasados— saímos gañando. Penso que hoxe son máis ben os científicos os que deben sacar a lección: aceptar que a ciencia non fala de relixión. Afirmacións como as de Hawking, se as fixo, ou as evidentes impertinencias –filosóficas e teolóxicas– de Dawkins deberían relegarse a un pasado hermeneuticamente moi remoto.

 

Detestas as palabras praxe e revolución?

Amo a primeira e trato con respecto e cautela a segunda. O Evanxeo pon o seu criterio definitivo nunha praxe salvadora: "tiven fame, e déstesme de comer". E antes, os profetas cansaron repetindo que non hai coñecemento de Deus sen xustiza para o pobre. Tomado en serio, iso é profundamente revolucionario: a Xesús de Nazaré custoulle a vida. Pero a súa revolución non se apoia en matadores, senón en crucificados.

 

Como ves a literatura, en xeral, da nación galega?

Pensando no pequeno número dos que a habitamos, ten algo de milagre. Abonda con ir de Rosalía a Cunqueiro, para nos limitarmos aos xa non vivos. Os seus libros deberían figurar en calquera antoloxía universal. Hai pouco Gamoneda dicía cousas moi altas da nosa poesía actual.

 

Monarquía e república, Andrés… Podes e queres opinar?

En principio, en estrita teoría política, adquirida a conciencia democrática, a monarquía é un anacronismo. Un goberno por herdanza e non por elección pode ser aceptable por razóns pragmáticas, pero non por rigorosa fundamentación teórica. Aínda que, ben mirada, unha monarquía que "reina pero non goberna" xa non é o que propia e historicamente se
entendeu por tal.

 

O tempo Andrés, non pertence ao imaxinario colectivo?

Se non mo preguntas, sei que é o tempo; se mo preguntas, xa non. Dixérao xa santo Agostiño. O tempo pertence á constitución radical da creatura. Cada vez asómbrame máis este pensamento. En ocasións cambiei o título de Heidegger "ser e tempo" por este outro: "ser é tempo".

 

Hai fronteiras entre a verdade e a mentira?

Sen lugar a dúbidas. O problema radica en sermos capaces de as definir en cada caso. Non sempre nos resulta posible. Nas nosas mans está o indispensable que salva a nosa dignidade: buscalas con honestidade, en diálogo, colaboración e tolerancia.

 

Gustas da poesía?

Moito, cando non se reduce a xogo formal nin a foguetería artificiosa. Vívoa tamén –por veces moi intensamente– cando sintonizo co verdadeiro alento creador nun filósofo ou nun teólogo. Ao fin e ao cabo, filósofos, teólogos e poetas tratan do mesmo aínda que "habitan en montañas moi distantes".

 

Unha Galicia dona e soberana de si é un soño imposíbel?

Posíbel, se encontramos a figura xusta na nova configuración global do mundo. Esta é a gran tarefa, da que entendo pouco e me deixa sen palabra, se non quero caer en tópicos.

 

Tes algún libro ou libros de cabeceira que queiras compartir con nós?

Vanse sucedendo; ás veces acompañan intervalos na madrugada. Os últimos: Cunqueiro, Chesterton, Newman, Machado e, sempre inesgotables, os Salmos.

 

O amor, como expresa a miña admirada e queridísima amiga Teresa Moure, o amor, digo, non é unha forma máis de loucura?

O amor, coma o ser, do que é a máxima figura e constitúe a esencia definitiva, dise "polachós", de moitas maneiras. Sen el, sen as súas diversas formas, o mundo sería unha selva. Marabilloso cando leva á entrega erótica ou ao compromiso social. Tamén perigoso, cando a súa enerxía deriva por canles de egoísmo instintivo ou mesianismo político. No relixioso alcanzou a definición insuperable na Carta primeira de san Xoán: "Deus é amor"; ben traducido: "Deus consiste en estar amando", sen límite nin medida nin discriminación. No estremo, gústame escoitar a Schelling falar do "amor louco" (amour fou) de Deus.

 

As paisaxes son figuracións de nós?

Todo é figuración de nós, pois todo o construímos no muíño infatigable da subxectividade constituínte. Non dun xeito arbitrario, senón baixo o impacto do real que á súa vez nos configura. O decisivo está en encontrar o equilibrio xusto: a tradución a un tempo fiel e creativa. Campanas de Bastavales ou pinos do mar de Anllóns...

 

Tes predilección por algunha estación do tempo?

Pola primavera: xermolar da vida, explosión do futuro. Pero sospeito que o outono vai ir gañando terreo...

 

Vivir en liberdade é outro soño, outra formulación da vida?

A liberdade é a vida en canto verdadeiramente humana. Indefinible para Fichte. Para o meu admirado Hegel, a meta da historia. O tempo e a experiencia vanme ensinando que madurar é medrar en liberdade, superando o simple "arbitrio", detectando condicionamentos, aceptando límites, respectando o outro, abríndose á chamada do mellor e máis íntimo do ser. Se me preguntas como teólogo, diría que abrirse ao futuro de Deus: "para sermos libres, liberounos Cristo", dixo magnificamente san Paulo, aínda que os cristiáns deberíamos mostralo un pouco mellor... l

Grupo Correo Gallego
Ante calquera dúbida, problema ou comentario nas páxinas de Galicia Hoxe envíe un e-mail a info@galicia-hoxe.com. Titularidade e política de privacidade. Política de Cookies
Auditoría Audiencia Sites
Titulares RSS