Hemeroteca web | RSS  RSS     Xoves 14.12.2017 Actualizado 20:02
El Correo Gallego Radio Obradoiro CorreoTV Anova multiconsulting

Galicia Hoxe

Maré

Escritora e artista plástica

Ánxeles Penas: “O problema non é independizarnos senón loitar contra o autoodio”

“nin eu nin a miña poesía podemos prescindir do sentimento da terra; é algo que vai nas raíces”

POR MANUEL VIDAL VILLAVERDE  | 26.07.2010 
A- A+

Ánxeles Penas publicou poemarios como ‘Amor deshabitado’ ou ‘Fondo en malva’

Ánxeles Penas naceu en Teixeiro (A Coruña) en 1943. Dada a súa dobre faceta de escritora e artista plástico orientou os seus estudos, dende os inicios, a procurar as conexións e puntos afíns entre ambas as disciplinas, e tamén, aínda que con menos intensidade, co mundo da música.

Fixo o bacharelato en Letras, no Instituto Eusebio da Guardia da Coruña e na Universidade Compostelá licenciouse en Filosofía e Letras, na especialidade de Filoloxía Románica, no ano l970; ao mesmo tempo estudou a carreira de Maxisterio por libre, obtendo as máximas cualificacións nas dúas. Completou estes estudos coa asistencia a congresos e cursos de literatura e de lingua na Universidade de Salamanca, na Complutense e noutros organismos, coma o Centro de Estudos Místicos e o Centro Cultural Santa Teresa de Ávila.

Ademais dos estudos académicos foron fundamentais para o seu desenvolvemento as numerosísimas lecturas dos grandes poetas e escritores universais, de filosofía, antropoloxía,etc. Dende moi nova e continuadamente tivo contacto con escritores como Rafael Dieste, Celso Emilio Ferreiro, Tomás Barros, Luz Pozo, María Xosé Queizán, Xohana Torres, Antón Avilés de Taramancos, Bernardino Graña, Carmen Martín Gaite, Claudio Rodríguez, Leopoldo de Luis, Javier Villán, Nivaria Tejera, Encarnación Pisonero, Antonio Domínguez, Cuña Novás...

No terreo da plástica formouse en Madrid, na Facultade de Belas Artes da Complutense (antiga Escola de San Fernando), onde fixo a especialidade de Escultura, da que se licenciou no ano 1986, ademais de escoller, como segunda opción, gravado calcográfico que, logo, ampliaría notablemente coa asistencia a cursos de gravado da Fundación CIEC de Betanzos.

Realizou estudos musicais no Conservatorio da Coruña, onde completou solfexo, iniciou harmonía e contrapunto e fixo canto con María Luisa Nache e piano con Natalia Lamas. É membro da Asociación de Escritores en Lingua Galega. Forma parte do Concello Asesor da revista SERTA da UNED. É membro de AULIGA (Universidade Libre Iberoamericana en Galicia).

Participa con frecuencia no Congreso Internacional de Tradución que se realiza anualmente en Rianxo. Para dito Congreso traduciu, na súa primeira convocatoria, o libro Cantos caucanos de Antón Avilés de Taramancos e unha Antoloxía poética de Eusebio Lorenzo Baleirón, publicados por Espiral Maior.

Colabora a miúdo con revistas literarias, como Zurgai, Festa da palabra silenciada, Serta ou Clave Orión. Ten participado en numerosos actos cívicos, recitais, mesas redondas, homenaxes,etc. Entre outros a Homenaxe a Celso Emilio Ferreiro, nas Aulas de Cultura de Caixa Galicia da Coruña e de Ferrol, no ano 1979, con Xesús Alonso Montero, Rafael Dieste e Amancio Prada, actos que foron coordinados por ela mesma; na Homenaxe a Rosalía de Castro do Centro Cultural de la Villa de Madrid, en l982; na Homenaxe poética a Pablo Picasso, organizada pola Asociación de Escritores en Língua Galega, en Abril de l991, na Aula de Cultura de Caixa Galicia da Coruña.

No ano 1983 participa no disco Rosalía na voz dos poetas, da Fundación Rosalía de Castro de Padrón, reeditado en 2003. Intervén nas I Xornadas de Cultura Galega do Centro Cultural Conde Duque de Madrid, en xuño de l984. En outubro de l976 organiza e presenta a I Semán da Poesía, na librería Lume da Coruña, na que participan, entre outros, Luz Pozo, Bernardino Graña, Méndez Ferrín, Xavier Seoane,Tomás Barros e o Grupo Rompente. Con Rafael Dieste e Labra participou no coloquio ‘O rostro de Galicia’, na Aula de Cultura da Caixa de Aforros da Coruña, en l978.

En febreiro de l979 participa nos Martes de poesía da Tertulia Literaria Hispanoamericana, organizada no Centro Iberoamericano de Cooperación de Madrid.

Con un ensaio sobre a obra de Cebreiro, en xaneiro de 1984 participou nos actos conmemorativos da edición da revista Alfar, con Rafael Alberti, Isaac Díaz Pardo, César Antonio Molina, Fernández del Riego, Juan Naya, Juan Ramón Díaz director de La Voz de Galicia. Escribiu e organizou o recital-espectáculo 100 anos da poesía da muller galega en tres páxinas, protagonizado por Mª. José Goyanes na Aula de Cultura de Caixa Galicia, en maio de l985.

Participou en Letras Vivas, con conferencias e recitais na Fundación Julio Pujales de Corme en agosto de 2007 e na Biblioteca Pública González Garcés da Coruña en abril de 2008 e na Biblioteca A Rialeda de Oleiros en maio de 2008.

Publicou os poemarios Con los pies en la frontera, Ya soy para tu muerte, Galicia fondo val, O santuario intocable, Fondo en malva, Perfís e poéticas e Amor deshabitado. A súa obra poética está traducida ao francés, ao romanés e ao italiano. En teatro, editou A volta de Edipo (Premio Abrente de teatro de Rivadavia, 1974) e Algún Deus está a soñar.

Ánxeles, ‘Galicia, fondo val’, como vimos de falar, é o teu primeiro poemario no noso idioma. Supoño que gardarás del unha mestura de nostalxia e agarimo que moitas xeiras non se poderían explicar con palabras; só unha grandísima poeta como ti es sen dúbida, si podería achegarse a eses vocábulos que eu agora mesmo che reclamo, non si?

Pois, efectivamente, penso que este libro resume os suxeitos centrais da miña poesía: a terra, o ceo, a ambivalencia telúrica e astral, sentida como axis configurador do destino humano; o amor e a morte; a tiranía do deus Cronos que nos somete á fugacidade, a memoria e o sentimento emocionado de compartir un tempo e un país con outras xentes. Están tamén as imaxes, especialmente as visionarias, e os símbolos, como os do río e o mar, de estirpe manriqueña ou heraclitiana: "Galicia, fondo val por onde escoo/ deica un mar largacío i ensoñado/ aberto suco de semente viva..." Todo flúe, inevitablemente, dende a noite dos tempos: "... un río antergo, un río sin paraxe/ balbordante de voces, / ven de lonxe...". " Todo é misterio, saudades, augas mouras, latexos lonxanos, ferinte beleza, reflexos fuxintes, distancias, anceio dunha patria inmorredoira, ecoanzas milenarias e balbordo de verbas esgalladas e tatexantes que piden atopar a verdade e redimir aos que amo... A lingua que uso vai esborrexendo polas canles rítmicas cobregantes e sinuosas do endecasílabo e do heptasílabo cara a "... un mar largacío. O río sigue".

 

En todas as túas manifestacións artísticas, xa sexan plásticas ou musicais, poñamos por caso, sempre percibimos, cando menos eu, ese fondo val poético que ti tan fermosamente evocas no teu libro. E así ou ti o interiorizas doutra maneira, Ánxeles?

Si, non hai separación entre imaxinario poético e imaxinario plástico, todo xorde da mesma fonte, aínda que, claro, cambian as linguaxes. Si fago gravados, o río ou o "fondo val" convértense en espirais, en ondulantes liñas, en espazos que viaxan cara a horizontes... Se fago esculturas, os volumes son preferentemente curvos e a arela do ar está sempre presente na estilización das tallas; o movemento está nos ritmos ascensionais, nas suxerencias de ás, etc; cando fago emsamblaxes busco que os materiais teñan unha poesía visual, e constrúan beleza, por mui humildes que sexan. Todos falan do gran misterio da vida, do enigma da entropía cósmica, pero tamén da esperanza de rexeneración... Quizais, a miña tarefa, neste caso, ten unha maior carga lúdica.

 

A vida é unha mestura de dor e pasaxeira alegría?

Claro, a vida só se entende coma
unha loita entre a luz e as tebras e, probablemente, a tarefa nosa é atopar o acorde dos contrarios. A poesía lírica do mundo enteiro está chea de queixa, dos laios de Orfeo, que, como digo no meu último libro Amor deshabitado feren a ‘lonxanía’. Ningún poeta que se prece pode ficar alleo da condición humana e, nela, van incluídas as experiencias dorosas, a maioría debidas á propia ignorancia, pero tamén están os intres luminosos, a marabilla de poder escoitar a Bach, a Mozart...

 

Cal é o teu nexo ou sentimento coa nosa nación, cales as túas emocións e posíbeis amarguexos?

Nin eu, nin a miña poesía podemos prescindir do sentimento da terra; é algo que vai nas raíces, algo moito máis fondo ca unha loita política, algo que non se pode desarraigar. Somos galegos "de nación", é dicir, de nacemento, pero dende o século XVI veu a confusión de nación con Estado. O que se mama da nai, iso é o que nos alimenta, o que configura o noso ser; pode que, ás veces, o leite sexa un pouco agre, pero aínda así non deixa de ser leite. Ás veces, eu choro porque desaparezan as carballeiras, porque desaparezan os oficios, porque se perda a memoria e porque barbaries de ecuménico signo destrúan o que custou tantos séculos erguer.

A consideración de Galicia como unha nación dona dos seus destinos, independente, solidaria, socialista e internacionalista, é unha utopía ou un soño imposíbel?

Eu non entendo moito destas cousas, pero penso que hoxe os pobos minoritarios só poden sobrevivir, se se lles declara patrimonio da humanidade ou especie protexida e, por suposto, hai que refugar como sexa o intento uniformizador da globalización. A natureza ten millóns de especies ¿por que non pode ter millóns de pobos? O problema, penso, xa non é independizarse de España, senón que os galegos se sintan orgullosos de selo e defendan o que son, non contra ninguén, senón contra o autoodio. O peor inimigo sempre está na casa.

 

Que tal te levas coa narrativa e co ensaio?

Co ensaio lévome moi ben e, de feito, teño publicados moitos ensaios, en torno á arte e literatura en actas de congresos, prensa, revistas, catálogos..., ademais, recentemente, fixen un libro sobre o pintor Alfonso Abelenda para a Deputación da Coruña e outro, con Eva Veiga, sobre Alfonso Costa. En canto á narrativa teño algúns inéditos que, quizais algún día vexan a luz , pero, como hoxe se publican tantas cousas banais, non quero caer no mesmo defecto.

 

A eliminación do Decreto de Normalización Lingüística, por certo ben de mínimos para impoñer ese –para min disparate– que atenta contra o noso idioma e nos perpetúa na perversidade da diglosia, en mans de lingüicidas e galegófobos; ao teu ver, cal debe ser a resposta a este despropósito?

Pois a min tamén me semella un disparate nun país que está a perder falantes a diario. O español non precisa protección, porque o falan moitos millóns de persoas e, xa non digamos nada, da colonización do inglés. A resposta é amalo, falalo e atraer novos falantes, o que xa está a suceder en moitos lugares do mundo.

 

Se tiveses que definir a poesía cal sería o teu poético enxalzamento?

Teño escritas algunhas reflexións sobre poesía e algunha autopoética e sempre me atopei co territorio no inefable, coas imaxes escuras e os pasadizos órficos... A embriaguez dionisíaca danza arredor do poeta lírico.

 

Atravesa o noso idioma por unha situación case dramática?

Parece que todas as estatísticas apuntan nesa dirección. Pero, ¡quen sabe! Todo depende do compromiso das novas xeneracións.

 

A literatura galega en xeral, goza de boa saúde?

Se o idioma está en perigo, a literatura, por lóxica, debe estalo tamén.Creo que se publica moito e que hai un número discreto de bos escritores, o que xa non estou tan segura é de que haxa un bo número de lectores e é a reciprocidade escritor-lector a que sustenta a normalización dunha literatura.

 

Xa sei que é moi difícil tentar unha definición do tempo con palabras, aínda así, Ánxeles poderías tentalo?

O tempo, tal como o concibimos, non existe, só existe o eterno retorno, a roda do Samsara. O tempo sentímolo fluír, pero non hai ningún tempo do reloxo, nin se pode medir igual dende a óptica dunha estrela que dende os días dunha bolboreta. En canto ao tempo que marca o discorrer dunha vida humana, eu digo en O santuario intocable que "...esfai, basoira, fura/ pon sepias as afotos/ fai que os filmes se vaian esluíndo/ e balorece o máis rexo granito das estatuas...". Estas, e semellantes e aínda máis crúas metáforas lle teño dedicado a esa percepción do tempo que marca unha vida.

 

É o amor tan só un soño na desesperanza…?

Eu teño falado moito do soño a todos os niveis. O suposto "amor" é un soño máis, moitas veces é unha cadea máis e agora só creo no amor desinteresado dos sabios e dos santos; é dicir, das persoas altruístas que pensan nos demais. Ese amor xamais pode ter por corolario o odio ou a indiferenza, é pura compaixón.

 

A liberdade ten os camiños e as horas marcadas… Poderemos ser libres nun mundo sometido á barbarie capitalista?

Eu teño a obriga de crer e loitar por ser libres, pero non existe liberdade ecuménica, existe un exercicio persoal de crítica e autocrítica que nos pode dar certa independencia interior. O demais, quizais son gaitas. Non hai libertade posible, nin no capitalismo, nin noutros sistemas, se o ser humano non cambia por dentro.

 

De todos os libros que levas escrito, e non son poucos, de cal estás máis satisfeita?

De O santuario intocable, quizais, porque me parece que é o máis luminoso, e o que mellor toca as técolas do enigma, pero, en realidade non estou completamente segura disto. O meu primeiro libro Con los pies en la frontera xa fala tamén dese abeiramento do descoñecido e teño algún inédito, como A vara do zahorí , que volve á teima da arela de saber. Algúns estudosos da miña poesía, como Luz María Jiménez Faro, Directora de Editorial Torremozas, decántanse por Ya soy para tu muerte e, dende logo, o mellor libro é o que máis emociona o lector.

 

Hai libros inesquecíbeis para Ánxeles Penas?

Si, O Quixote e a poesía de Jorge Manrique e San Juan de la Cruz, entre outros.

 

Adieu tristesse, que che di?

Bon jour tristesse. Aprender a darlle a benvida á tristeza, aprender a transformala en enerxía positiva.

 

Marx está sobardado ou segue a ser un referente para o análise metodolóxica da realidade que nos aboura?

Creo que hoxe non se pode ser marxista, nin calquera outro "ista"; a humanidade está nun intre de tranformación total e as vellas fórmulas xa non serven.

 

A realidade é oposta á ficción, ou ambas as expresións-sentimento, forman parte da nosa verdade?

O problema é saber que é a realidade. Eu, niso, son platónica e penso que nunca saímos da cova, que estamos permanentemente na ficción e que o que facemos son ficcións de ficcións. Pero, se falamos de ficción literaria, o que conta aí é a verosimilitude; Cervantes xa sabía moito disto; o escritor ou o artista non só non debe copiar a realidade, senón que ten a obriga de inventala e pintar o mundo non como é, senón como debería ser e aí expresións e sentimentos teñen moito que dicir, aínda que eu sigo a crer na antiga máxima do decoro; é dicir, non calquera arroutada serve para poñer por escrito.

 

Tes algún libro de cabeceira?

Si, o Bhagavad Gita, entre outros de antiga sabedoría.

 

Cal ha ser teu próximo libro, cal o xénero, a temática…?

Hai un libro de poemas inspirado na cábala que me gustaría que vira pronto a luz, pero quizáis saia antes un libro de ensaios. l

Grupo Correo Gallego
Ante calquera dúbida, problema ou comentario nas páxinas de Galicia Hoxe envíe un e-mail a info@galicia-hoxe.com. Titularidade e política de privacidade. Política de Cookies
Auditoría Audiencia Sites
Titulares RSS