Dolores Vilavedra: "A nosa literatura está viva"

Dolores Vilavedra é profesora de Literatura Galega na USC FOTO: AXENCIAS

A narrativa galega que abrollou na década dos 80 posibilitou a profesionalización do autor, a aparición dun novo lector ou a ampliación de estéticas e temáticas que derivaron na actual etapa de madurez do sistema literario galego. Así o apunta a escritora e profesora de Literatura Galega na USC, Dolores Vilavedra na obra que acaba de tirar do prelo Galaxia, A narrativa galega na fin de século. Unha ollada crítica dende 2010. Un volume que analiza esas mudanzas sen pasar por alto os debates ao redor do conflito lingüístico ou a busca do "gran texto" ou "grande autor" das nosas letras.

Fixa a nova etapa da narrativa galega a partir de 1981, que denomina "literatura postautonómica", en que se basea?

En contra de que se poida pensar ás veces que a morte de Franco marca un antes e un despois na literatura galega en xeral e na narrativa en concreto, eu defendo a idea de que é a aprobación do Estatuto de Autonomía a que marca un punto de inflexión. Iso ten unha serie de consencuencias na autopercepción indentitaria da sociedade galega que empeza a ver como unha serie de símbolos que codifican esa diferencia e singularidade dende a bandeira a ter uns medios de comunicación propios empeza a ser visible na sociedade. Por outra banda, póñense en marcha unha serie de iniciativas lexislativas, fundamentalmente o desenvolvemento da Lei de Normalización Lingüística ou a introdución do galego no ensino que potencian esta percepción da sociedade galega como unha sociedade específica. É aí realmente onde se inicia unha nova etapa histórica.

Unha etapa que marca un cambio no canon literario, pasando da centralidade da poesía á narrativa.

Si. En contra do que se adoita pensar que nos albores dos 80 é a grande eclosión da narrativa, eu defendo que esa consolidación da narrativa tarda un pouco máis en producirse. Hai unha conxunción de factores, sobre todo, de axentes sociais que apostan por potenciar a narrativa, pero é máis contra a segunda metade da década cando o xénero acada ese protagonismo. É un proceso que se desenvolve con certa lentitude. Os resultados vense na segunda metade da década e na segunda metade dos noventa.

Por que di que o concepto de "literatura" nacional empeza a redefinirse nesas décadas pero "non empeza a ter sentido até agora"?

É un concepto ao que se lle deu un contido estritamente ideolóxico e eu creo que debemos darlle máis ben un sentido funcional ou operativo que pasa por ver se todos os axentes que participan no sistema literario galego posúen unha certa autonomía e se esas funcións ou axencias que se requiren para que unha literatura funcione de seu nunha sociedade como a nosa. Creo que é o primeiro momento da historia que posuimos todos eses axentes, ao mellor, algúns con algunha precariedade pero creo que todas as pezas da maquinaria están en activo. Hai que ir cara a esquecer aquel uso ideolóxico: literatura nacional era aquela que desenvolvía conceptualmente o que se entendía por nación galega para ir cara a un concepto máis operativo, que é aquela literatura que se produce e se consome por parte dunha sociedade como a galega cunha marcada identidade singular e que está ao servizo desa sociedade, que reflicte a pluralidade e mesmo as contradicións desa sociedade.

Pluralidade na que se centra nun capítulo no que fala dos autores galegos da posmodernidade.

Eu creo que a literatura galega á súa maneira ten que ir dando resposta ou dialogando coas correntes de pensamento e xeitos novos de entender a sociedade. O debate da posmodernidade ecoa aquí tarde pero faino á súa maneira e ten repercusións na literatura. Á marxe dos xuízos persoais, son unha proba de que a literatura galega está viva e que é unha literatura do seu tempo.

A busca do "gran texto" ou do "grande autor" é, segundo asegura, síntoma da febleza do sistema literario galego naquelas décadas. ¿Que provocou este tipo de debates?

Creo que eran debates pendentes. A literatura e a narrativa galega viviron moito tempo cun exceso de proteccionismo, é dicir, que non se podía falar de determinados libros ou autores. Así non había maneira de medrar. Chegou o momento en que se impuña abordar todos eses temas e discutilos como unha sociedade madura e libre. Era unha necesaria crise de crecemento, era algo que non se podía adiar máis. En certa maneira preocúpame que poida suceder o contrario, é dicir, que en momentos como o actual onde a cultura galega se ve ameazada por unha serie de factores externos evidentes, caiamos na mesma tentación de non discutir, non debater, pechar filas e adoptar unha actitude defensiva. Botar o lixo baixo a alfombra en lugar de debater as cuestións. Era a crise de medrío imprescindible para poder seguir adiante.

A vontade militante de moitos proxectos editoriais xurdidos nesas décadas foi un obstáculo para a evolución da narrativa galega?

Creo que iso foi algo que sucedeu con anterioridade. Eu estudo a época na que nos liberamos. Hai unha serie de axentes literarios que reivindican o seu dereito a ser cidadáns e a exercer como tales sen ningún tipo de adscrición política. Iso permitiu acadar esa madurez, que se producise esa pluralidade estética. Oxalá que non se produza unha involución. Fronte á editorial militante ou de perfil ideolóxico xorden outras. Esa diversidade é a clave porque reflicte a diversidade da sociedade galega. Conviven fórmulas nacionalistas xunto a outras nada nacionalistas nas que a cuestión identitaria non lles interesa.

O libro galego pasou de ser considerado un obxecto de culto a un reclamo publicitario. Por que?

Niso afectou sobre todo os premios. De súpeto, hai unha serie de institucións que descobren o valor simbólico dos premios e a cultura galega e apostan por eles. Hai momentos nos que incluso se produce unha certa inflacción de premios convocados. A contrapartida é o momento actual no que a cultura galega está relativamente desvalorizada e empezamos a encontrarnos orfos dese apoio dos poderes públicos que o daban a cambio desa lexitimidade simbólica que a literatura e a cultura lle outorgaban. Era unha especie de pacto: eu douche diñeiro, convoco un premio ou publico un libro e ti, a cambio, dótasme dunha certa lexitimidade galeguista e cultural. Ese pacto está en suspenso.

Tamén abordas os debates xerados ao redor da lingua, como o que chamas o "Affaire Conde".

O debate interésame polo fondo e que se reproduce periodicamente. O debate que se xerara ao redor de Alfredo Conde é, no fondo, un debate de identidade. Volve ser o eterno debate de que entendemos por literatura galega, cales son os seus límites... É interesante como ese debate muda ao longo do tempo: prodúcese con Alfredo Conde pero case non pasa nada cando Bieito Iglesias decide presentarse a un premio en castelán.

O peso da lingua no caso dos críticos foi moi determinante para a valoración da narrativa da época.

Somos unha sociedade hiperfilolóxica na que se lle concede demasiado protagonismo á lingua e onde todo o mundo se considera con dereito a opinar sobre a lingua, que é un pouco sorprendente. Temos próximas outras sociedades nas que a cuestión do idioma está nas voces das persoas autorizadas. Aquí opínase de lingua como quen opina de Belén Esteban, cunha lixeireza sorprendente. Era unha cuestión que había que abordar que tiña que ver cos límites da propia literatura. É un debate resolto aínda que algúns quixeran reabrilo.