imprimir

reportaxe

"Pasaron 20 anos pero iso nunca se esquece"

16.11.2007 O naufraxio do "Casón" no 1987 causou 28 mortos e o despedimento dos 23 membros do comité de empresa de Alúmina, tres deles contan a súa traumática experiencia

DIEGO E. BARROS . SANTIAGO

"É mellor pasar páxina", sostén Ángel Hernández, membro do sindicato USO no 1987 e hoxe dono dun restaurante en Burela. "Pasar páxina e seguir vivindo aínda que quede algo de nostalxia e, sobre todo, rancor cara a algunhas persoas". Como Hernández, Ramón Miguélez Tola, tamén de USO, e José Andrés Pérez Vila da UXT. Os tres, membros daquel comité de empresa de Alúmina-Aluminio despedido polos incidentes que se sucederon na factoría tras o traslado de parte da carga do naufragado buque panameño Casón nas costas de Fisterra, fará en decembro vinte anos.

Vinte e tres persoas formaban parte daquel comité. Moitas xa non están en Galicia pois marcharon a Madrid, Burgos, Valladolid ou Asturias. Outras son difíciles de localizar e un xa morreu. Todos eles víronse, dun día para outro, na rúa e tratados coma criminais autores dun delito que aínda hoxe non entenden. E como eles as súas familias, "as que máis sufriron todo aquilo".

Ángel Hernández, Ramón Miguélez e José Andrés Pérez Vila manteñen hoxe a mesma tese que entón. "Nós fomos o obxectivo, a cabeza que había que cortar no seo do sindicalismo. Todo foi unha cuestión política. O importante, desde o principio foi eliminarnos. Os bidóns en San Cibrao, a paralización da factoría... só foi o medio", condensa Tola, que non pode ocultar unha ferida que índa doe. "Só me gustaría que alguén me dixera o motivo de por qué me votaron á rúa. Vinte anos despois, segues vivindo pero eso nunca se esquece".

Escribe Ray Loriga que a memoria é o can máis bobo, tíraslle un óso e tráeche calquera cousa. E de memoria vai isto. Da memoria duns e doutros e de como o óso é diferente segundo quen o tire. O naufraxio do Casón, o 5 de decembro do 1987, causoulle a morte a 23 dos 31 membros da tripulación, o terror en toda unha comunidade e o conflito laboral en Alúmina-Aluminio en San Cibrao -pública por aquel entón-. A memoria vén unha e outra vez especialmente para estas persoas.

O delito cometido, segundo a sentenza do Tribunal Supremo di-tada en decembro do 1989, foi "incumprimento contractual grave e culpable por transgresión da boa fe contractual" ao ordenar, supostamente, o desaloxo da factoría que motivou a súa paralización e trouxo perdas valoradas en 14.000 millóns das antigas pesetas. Tal e como mantiña a empresa defendida por Juan Antonio Sagardoy.

A boa fe contractual. É a pregunta que se fai Ángel Hernández, que di "descoñecer en qué momento o comité incumpriu as súas obrigas mentres actuaba como representante dos traballadores nunha situación de risco e sobre a que descoñeciamos moitos detalles".

Cinco días de paralización foron suficientes ata que os bidóns saíron do peirao de San Cibrao. O día de Reis de 1988 a empresa obsequiou a gran parte do cadro co despedimento. Os traballadores foron posteriormente readmitidos ao completo, tras varias decisións xudiciais, pero o comité nunca recuperou o seu posto. O tribunal precisou que o groso da plantel non tivera "participación activa" nos feitos, algo que non entende ninguén pois todos tiveron "o mesmo papel", explica Vilas. "Eles como traballadores, e nós como os seus representantes". Unha "voz unívoca" foi a mantida polo comité formado polos sindicatos UXT (8), USO (5), INTG (5), CCOO (3) e dous independentes durante as asembleas -"de ata catrocentas persoas"- , que se sucederon durante varios días.

"Podo entender que me despidan por ser membro dun comité, por faltar ás miñas obrigas pero non por facer unha folga ilegal, como se chegou a dicir", sinala Tola. De nada valeu a defensa encabezada polo catedrático Luis Enrique de la Villa. Un traballo sobre o que "habería moito que dicir", insinúan os afectados, que se viron na rúa sen que se lle recoñecese dereito de indemnización ningunha. "Recordo que nin sequera fun recoller o finiquito", asegura Vila, "e iso que era una boa cantidade daquela, pero era tanta a rabia?" Hernández firmou os seus seis anos despois. Negábase a pisar a fábrica.

 

Morre o conto e hai que empezar desde cero

A todos lles tocou empezar de novo, pasando os trinta anos no caso de estas tres persoas e máis vellos outros, un anticipado e brusco luns ao sol. E con familia. Durante os primerios meses todo foron promesas, de políticos, sindicatos, toda a sociedade que colaborou de xeito interesado coa caixa de resistencia creada para o comité. Promesas, a maior parte delas incumpridas, e a xente que ao principio estaba ao redor vaise indo. A vida continúa. "Cando pasa o tempo, as cousas se calman e ti segues na rúa é cando escoitas cousas, ves como sofre a túa familia, son momentos moi duros", recorda Tola.

Os nenos son crueis, escoitan conversas en casa e trasládanas a outros nenos na escola. "Eu sentín rexeitamento cara a min, por ser do comité, pero é algo co que vives, o que non perdoo e que ese rexeitamento se traslade aos meus fillos", explica Tola que recorda frases que traían os seus fillos á casa tras volver da escola: "Por culpa de teu pai case pechan Alúmina e botan o meu". "Iso é o que máis doe, traballar podo traballar de calquera cousa chegado ao caso, pero que me machaquen a familia, iso non o perdoo".

As bágoas fan aparición nos ollos de Vila cando recorda o mal tempo pasado. Anos arrastrando secuelas físicas e psíquicas, sufridas por membros da súa familia e doutras. Deixar de facer cousas habituais como axudarlle a facer os deberes do colexio á filla para dedicar tempo á súa defensa removendo ceo e terra. Ler despois a redacción escrita por unha nena que non entende o que acontece ao seu redor e que lle pide a unha fada máxica "que lle devolva o traballo ao seu pai".

Como Tola, Ángel Hernández veu a Galicia desde Valladolid desprazado como traballador dunha empresa pública, con todo o que iso supoñía. Postos de responsabilidade nalgúns casos, un estatus social de traballador de certo nivel. E catro anos despois, todo perdido. Puideron marchar pero quedaron. "Os fillos xa tiñan a súa vida aquí e consideramos que isto era a nosa casa", recorda Hernández, quen estivo traballando un ano para outra empresa en Ferrol ata que pechou e decidiu montar o seu actual negocio de hostalería.

Os sindicatos prometeron recolocacións, algunhas aceptadas e outras inaceptables en todo caso. "Ofrecéronme marchar para cerca de Tui, un traballo nunha empresa familiar cobrando moito menos cartos dos que gañaba antes", recorda Tola. Dixo non, pois o soldo case lle saía a deber. "Eramos traballadores cualificados cun soldo -130.000 pesetas daquela, no meu caso- que me permitía vivir ben". E despois a nada, a vivir da caixa de resistencia e das pouco máis de corenta mil pesetas que lle tocaba a cada un, ata que estas tamén se acaban. "Ao principio, a solidaridade existe pero chega un momento que, co tempo, remata e quedas só sen que ninguén se acorde de ti", recorda Tola. Tiras da familia pero "cando non podes afrontar os créditos e o director che di que non pasa nada, que xa pagarás, non che di que os intereses seguen correndo". Ironías da vida, Tola tamén acabou dedicado á hostalería e rexenta o bar do porto de San Cibrao. Todos os días fronte á fábrica que o botou e cambiou a súa vida.

No caso de Vila, o seu foi un traslado cara a Narón, igual que outros elixiron Ferrol. Deixar atrás unha casa en Burela á que só vai el porque a súa muller se nega desde entón. Segue vinculado á UXT e é representante dos traballadores na súa actual empresa. "Xa non segue a xente de entón e eu sempre mantiven o meu compromiso desde tempos da ditadura", explica. Non dá o caso por pechado e mantén a loita. Toda a documentación orixinal tena gardada e fai viaxes con frecuecia a Madrid "para que algún día se faga xustixa".

A traizón veu desde os propios compañeiros

De todo o sucedido, a militancia foi a primeira vítima para Tola -que non volveu votar desde entón-, e Hernández. Defraudados polos sindicatos a pesar de que algúns deles, mesmo seguiron exercendo labores sindicais "nun caseto do porto", pois Alúmina careceu deste órgano ata tres anos despois do sucedido. O compromiso de Hernández é hoxe para os seus propios empregados. "Con sacrificio e traballo, hoxe estou do outro lado pero procuro que os meus estean contentos co seu traballo", di. No seu recordo fala de traizón. "Foron as direccións dos sindicatos as que nos venderon, eu mesmo escoitei unha conversa tras unha porta na sede de CCOO en Madrid, pola que se dicía que o trato era ou a continuidade da fábrica ou nós. E fomos nós".

Aqueles 23 homes continuaron coas súas vidas que quedaron marcadas polo sucedido por raíz dun tráxico naufraxio e unha complicada xestión posterior. No seu recordo non hai sitio para o lamento pola súa actuación. "Do único que me arrepinto é de non darme conta antes de que todo era unha montaxe decidida polos poderes políticos", di Hernández. "Desde o principio estabamos condenados".

Moitas preguntas, ningunha resposta

Despois de vinte anos, o que quedan son feitos, preguntas e case ningunha resposta sobre unha historia que comezou unha mañá de temporal.

Os feitos. O Casón embarrancou cunha carga de 1.100 toneladas, que consistía en 2.000 bidóns de produtos químicos. A causa do temporal producíuse un incendio e unha nube tóxica. Chegou a alarma social e o Goberno galego, presidido por Fernando González Laxe (PSOE) decidiu evacuar a toda a poboación de Fisterra, Cee e Corcubión cara a Santiago. O caos tomou corpo e chegou a improvisación en forma de caravana supostamente perigosa —como advertían os adhesivos amarelos dos bidóns co símbolo das tíbias e a caveira que recollen as testemuñas na prensa da época—, percorre as estradas de 1987 do interior de Galicia. As antigas instalacións militares de Parga no concello de Guitiriz é o primeiro destino, pero o pobo oponse e prodúcense enfrontamentos. Cambio de plans, o peirao de Alumina-Aluminio en San Cibrao, onde se reproducen os enfrontamentos. O gobernador de Lugo ordena que se introduzan nas instalacións "aínda que sexa pola forza". Logo de varios días, a carga pantasma é introducida nun barco non menos lúgubre, o ‘Galerno’ cuxo destino era o despezamento e do que o seu armador asegurou que lle fora "secuestrado". Cando os traballadores queren reincorporarse ás súas tarefas, xa todo está perdido. Imposible, din, acender de novo as máquinas. O día de reis notifícanse os despedimentos.

As preguntas. Por que se evacua una zona se as substancias non eran perigosas como mantiveron despois as autoridades. Cal era a carga. Por que parte desta se descarga na mesma zona do naufraxio e unha pequena parte cruza Galicia por estrada ata San Cibrao sendo que había portos máis cercanos especializados en mercadorías perigosas. Por que se tardan días en meter os bidóns no ‘Galerno’, os necesarios para que xa non haxa marcha atrás na actividade industrial. Por que se as perdas foron tan graves a empresa tivo ao ano seguinte grandes beneficios. Por que as sospeitas dun cambio de orientación na sentenza orixinal tras a visita a Lugo dun alto cargo do Goberno da época. Por ques... Son só algúns dos interrogantes que, vinte anos despois, aínda ninguén contestou.

 

O misterioso acordo previo

A empresa mantivo que o desaloxo foi decisión do comité, un extremo que os seus membros negan ao falar da existencia dun pacto -verbal ou escrito, as fontes difiren- que permitía a actuación. Testemuñas das reunións naqueles días consultados por este xornal din descoñecer calquera tipo de acordo pero curiosamente admiten que non foron chamados a declarar nos xuízos.